w tym artykule

Oprogramowanie open source to programy, których kod źródłowy jest publicznie dostępny, a licencja pozwala go używać, zmieniać i przekazywać dalej na określonych warunkach. Dla firmy produkcyjnej najważniejsze jest jednak co innego niż sama definicja: czy takie oprogramowanie da się bezpiecznie utrzymać w zakładzie i kto będzie za to odpowiadał.

Open source już jest w zakładzie

Praktycznie każdy zakład korzysta z open source, nawet jeśli nikt tego nie planował. Środowiska całkowicie zamkniętego trudno dziś zbudować: komponenty open source zawiera nawet Windows (na przykład narzędzia curl i OpenSSH) i większość programów komercyjnych. Działa w panelach i komputerach przemysłowych przy maszynach, w bramkach do zbierania danych, na serwerach z Linuksem, w bazach danych pod systemami MES i w bibliotekach, z których zbudowane są programy komercyjne. Pytanie zwykle nie brzmi więc „czy open source”, tylko gdzie świadomie po nie sięgnąć i jak je utrzymać.

W systemach dla produkcji najczęściej spotyka się narzędzia do zbierania i pokazywania danych, takie jak Node-RED, Grafana, brokery MQTT czy bazy szeregów czasowych, a także bazy danych, na przykład PostgreSQL. Przegląd tych narzędzi z perspektywy zakładu jest w dziale narzędzia IT dla produkcji. Rzadziej całe systemy MES czy ERP, choć i takie istnieją.

Co daje open source

  • Brak opłat licencyjnych za stanowisko czy użytkownika. Przy rozbudowie, na przykład o kolejne linie albo zakłady, koszt licencji nie rośnie.
  • Mniejsze uzależnienie od jednego dostawcy. Kod i formaty danych są otwarte, więc system może rozwijać inny integrator, a dane da się przenieść.
  • Elastyczność. Program można dopasować i połączyć z innymi systemami bez czekania, aż producent doda funkcję do swojego planu rozwoju.
  • Szybki start. Pilotaż na jednej linii można uruchomić bez negocjacji licencji, co przydaje się, gdy firma chce najpierw sprawdzić, czy dane z maszyn są w ogóle przydatne.

Ile to kosztuje

Darmowa licencja nie oznacza darmowego systemu. Koszt przesuwa się z licencji na ludzi: ktoś musi program zainstalować, skonfigurować, aktualizować, pilnować kopii zapasowych i reagować, gdy przestanie działać. Jeśli w firmie nie ma takich osób, robi to integrator, a jego praca kosztuje. Przy porównaniu z produktem komercyjnym trzeba więc zestawić pełny koszt utrzymania przez kilka lat, a nie tylko cenę licencji.

Wiele projektów open source ma też płatne wersje albo wsparcie komercyjne, na przykład z gwarantowanym czasem reakcji. Dla systemów, od których zależy praca linii, warto to rozważyć.

Często spotykany model to open core: podstawowa wersja programu jest otwarta i bezpłatna, a funkcje potrzebne większym firmom, na przykład praca w klastrze, zarządzanie uprawnieniami, raporty czy wsparcie, są dostępne w płatnej wersji. Tak działa wiele narzędzi używanych w zakładach, między innymi część brokerów MQTT i Grafana. Przy wyborze warto więc od razu sprawdzić, czy funkcje potrzebne w docelowej skali są w wersji bezpłatnej, czy tylko w płatnej, bo od tego zależy koszt po pilotażu.

Ryzyka

  • Utrzymanie. Najczęstszy problem to system zbudowany przez jedną osobę albo jednego integratora, którego nikt poza nim nie umie utrzymać.
  • Licencje. Licencje różnią się obowiązkami, zwłaszcza gdy program jest zmieniany albo trafia poza firmę, na przykład razem z maszyną. Dla firmy produkcyjnej ważny jest podział na licencje permisywne (MIT, BSD, Apache 2.0), ze słabym copyleftem (MPL 2.0, EPL 2.0, LGPL) i z silnym (GPL, AGPL). Każdą z nich opisuję z oceną w zestawieniu licencji open source w firmie produkcyjnej.
  • Zmiany licencji. Producenci zmieniają licencje między wersjami, a część popularnych projektów przeszła na licencje source-available, które tylko wyglądają jak open source.
  • Porzucone projekty. Mały projekt rozwijany przez kilka osób może przestać być aktualizowany. Warto sprawdzić, kto go rozwija, jak często wychodzą nowe wersje i czy stoi za nim firma albo fundacja.
  • Bezpieczeństwo. Otwarty kod nie oznacza, że ktoś go sprawdza. Błąd Heartbleed w bibliotece OpenSSL (2014) i ukryte tylne wejście w narzędziu xz (2024) pokazały, że nawet bardzo popularne komponenty bywają utrzymywane przez nieliczne osoby. Tak jak przy oprogramowaniu komercyjnym trzeba śledzić podatności i instalować aktualizacje.

Kiedy open source ma sens w produkcji

Dobrze sprawdza się tam, gdzie zakład albo jego integrator ma kompetencje, żeby system utrzymać, a funkcje są standardowe i dobrze opisane: zbieranie danych z maszyn, wymiana danych między systemami, wizualizacja, pilotaże i sprawdzanie koncepcji. Sensowne bywa też jako element większego rozwiązania, na przykład baza danych pod systemem komercyjnym.

Ostrożniej warto podchodzić do systemów, które wymagają formalnej walidacji i wsparcia producenta, na przykład w farmacji, oraz do sytuacji, w których nikt w firmie ani u partnera nie będzie odpowiadał za utrzymanie. Wtedy produkt komercyjny z umową serwisową bywa tańszy w dłuższym okresie.

Jak podejść do decyzji

  1. Sprawdzić licencję i jej obowiązki, zwłaszcza jeśli program będzie zmieniany albo trafi do produktów dla klientów.
  2. Ocenić projekt: kto go rozwija, jak aktywna jest społeczność, czy jest dostępne wsparcie komercyjne.
  3. Ustalić, kto będzie system utrzymywał, i zapisać to w umowie z integratorem, razem z prawami do kodu i konfiguracji.
  4. Porównać pełny koszt utrzymania przez kilka lat z produktem komercyjnym, a nie tylko cenę licencji.

Wybór między open source a produktem komercyjnym to część szerszej decyzji o systemach w zakładzie. Jak wygląda praca z niezależnym doradcą przy takich decyzjach, opisuję w artykule czym jest doradztwo IT.