w tym artykule

Doradztwo MES to pomoc dla zakładu w kilku decyzjach: czy potrzebuje systemu MES, jakie obszary powinien obsłużyć i w jakim zakresie, ile to będzie kosztować i jak długo potrwa, oraz jak go wdrożyć, żeby po roku był używany, a nie omijany. W większości zakładów, które znam, MES jest pierwszym systemem rozważanym po ERP, i pierwszym, który wchodzi na halę i trafia w ręce operatorów. Sporo firm ma już MES, którego nikt nie rozwija i mało kto używa, i poszukuje odpowiedzi, czy go naprawić, czy zastąpić.

Dlaczego MES jest inny niż ERP

Zakres ERP jest zwykle dość przewidywalny: księgowość, zakupy, sprzedaż, magazyn, zlecenia. Zakres MES różni się między dostawcami bardziej niż cokolwiek innego w IT dla produkcji. Jeden system rejestruje wykonanie zleceń i przestoje, drugi dokłada do tego kontrolę jakości, utrzymanie ruchu i identyfikowalność, trzeci chce też planować. Największą puszką Pandory jest planowanie i kolejkowanie zleceń: w jednym zakładzie sprawa jest prosta, bo zlecenia w ERP odpowiadają jeden do jednego temu, co robi hala, w innym to splątany węzeł, którego nikt nie chce ruszać, i wtedy zaczyna się rozmowa o osobnym systemie, o której piszę w artykule o doradztwie APS. Jakość i utrzymanie ruchu są następne w kolejce. Identyfikowalność procesu jest zwykle „w standardzie”: kto, gdzie i kiedy wykonał operację. Uwagi wymagają sytuacje mniej typowe, kilka osób przy jednym zleceniu albo jedno zlecenie na kilku maszynach naraz. Identyfikowalność materiałowa bywa trudniejsza, zwłaszcza tam, gdzie marszruta nie jest prostą drogą przez kolejne stanowiska, i może wymagać sporo uwagi, zależnie od tego, czego klient albo norma naprawdę wymaga.

system Asystem Bsystem C
rejestracja zleceń i przestojów
dane z maszyn
kontrola jakości
utrzymanie ruchu
identyfikowalność materiałowa
planowanie i kolejkowanie
logistyka produkcyjna
dokumentacja na stanowisku

w standardzie moduł dodatkowy brak

Trzy systemy sprzedawane jako MES, ten sam zakład. Każdy inaczej dzieli to, co jest w standardzie, co jest dodatkowym modułem, a czego nie ma wcale.

Z tego wynika pierwsza rzecz, której doradca ma pilnować: zakres. Co system ma robić sam, co zostaje w ERP, co w osobnym systemie jakości czy utrzymania ruchu, a gdzie wystarczy integracja. Tę decyzję trzeba podjąć przed wyborem produktu, bo potem podejmuje ją za zakład lista funkcji dostawcy.

Czemu ma służyć system

Dobrze wdrożony MES robi trzy rzeczy: pozwala produkcji pracować sprawniej, daje właściwą informację we właściwym czasie i rejestruje tylko to, co jest potrzebne. Ten trzeci punkt jest najtrudniejszy, bo najłatwiej go złamać: skoro „system ma taką funkcję”, operator zaczyna wpisywać dane do raportów, których nikt nie czyta. Po stronie zakładu najlepiej pilnują tego ludzie od ciągłego doskonalenia, jeśli są; umieją wyrzucić z zakresu to, co tylko zjada czas na stanowisku.

Druga strona tego samego pytania to dane z maszyn. Liczniki, start i koniec cyklu, stan maszyny da się w wielu procesach pobrać ze sterownika przez OPC UA i wtedy operator nie wpisuje tego, co maszyna już wie. Nie znika wszystko: pusty przebieg, rozruch, braki i ich przyczyny trzeba zarejestrować ręcznie, a kod przestoju wysłany przez sterownik bardzo często nie jest prawdziwą przyczyną. Ale rejestracja staje się prostsza i daje się sprawdzić: liczba sztuk odebranych na magazyn i licznik cykli muszą się zgadzać, więc operator przypisuje tylko różnicę. Dane z maszyn poprawiają też reakcję utrzymania ruchu: maszyna może zaświecić na żółto na ich ekranie tylko dlatego, że licznik nie ruszył się od kilku minut, zanim ktokolwiek zgłosi awarię.

Jeden system, każdy poziom

Celem jest to, żeby ten sam system, z danych z maszyn i z rejestracji operatorów, dawał użyteczny obraz na każdym szczeblu, od brygadzisty po zarząd, bez człowieka w środku: bez arkuszy, bez zapytań do bazy w poniedziałek rano, bez raportu składanego ręcznie. Każdy patrzy na te same, bieżące dane, tylko w skali swojego stanowiska.

przykład: jedna awaria, cztery ekrany

Na prasie krawędziowej staje napęd. Brygadzista widzi, gdzie i co: stanowisko, kod, od ilu minut, i przestawia ludzi. Utrzymanie ruchu widzi na tym samym zgłoszeniu historię tej maszyny i poprzednie prace przy tym samym kodzie, więc technik idzie z właściwą częścią. Kierownik zakładu widzi wpływ na terminy, jeśli APS przeliczył plan, i wskaźnik OEE linii za dzień. Dyrektor operacyjny dostaje jedną informację: planowane opóźnienie trzech godzin na zleceniu, o którego statusie chciał być na bieżąco informowany. Nikt niczego nie przepisywał: wszystko powstało z tych samych zdarzeń zarejestrowanych przez system.

czasmaszynazdarzenieźródło
06:41:12prasa krawędziowa P2ostatnia zgłoszona sztuka: 1 184 z 1 500 w zleceniumaszyna
06:42:05prasa krawędziowa P2kod 31: ciśnienie w układzie hydraulicznym poniżej minimummaszyna
06:47:30prasa krawędziowa P2awaria pompy hydraulicznej, zgłoszenie do utrzymania ruchuoperator
brygadzista P2 stoi od 6:42, kod 31, 316 sztuk do zrobienia; dwie osoby do przestawienia na P1
utrzymanie ruchu Zlecenie interwencji na P2; historia: pompa wymieniana czternaście miesięcy temu; część jest na stanie
kierownik zakładu APS przeliczył plan: trzy zlecenia schodzą z P2 na P1, zmiana nocna wydłużona o dwie godziny; OEE linii dziś 61 procent
dyrektor operacyjny Planowane opóźnienie 3 h na zleceniu 20034 dla ACME S.A.
Trzy zdarzenia zapisane w ciągu sześciu minut i cztery różne obrazy tej samej awarii, bez ręcznego przepisywania danych.

Żeby tak było, zarząd musi być w projekcie od początku, nie na odbiorze. Pytanie do niego jest proste: jak dziś ocenia produkcję? W małych i średnich zakładach odpowiedź brzmi zwykle tak samo: czy zlecenia są na czas, co się dzieje z maszynami, kilka wskaźników, na przykład OEE, i lista największych problemów, „wczoraj laser 1 stał osiem godzin”. To wystarczy, żeby zaprojektować stronę, którą można otworzyć na laptopie albo w telefonie, albo poranny raport w skrzynce, w którym jest tylko to: jedno spojrzenie i wiadomo, czy trzeba do kogoś dzwonić.

Funkcje wokół produkcji

MES nie kończy się na rejestracji operacji. Logistyka produkcyjna, planowanie, przygotowanie produkcji, utrzymanie ruchu i jakość to jego naturalne pole, choć nie sama produkcja, i przy każdej z tych funkcji decyzja jest ta sama: wdrażamy tę funkcję w MES, zostaje w systemie, który ją dziś obsługuje, czy integrujemy. Doradca ma pomóc w tej decyzji, a do tego potrzebuje znać podstawy modułów produkcyjnych ERP, bo większość granic MES przebiega właśnie tam, i mieć własny zestaw sposobów na integrację, od OPC UA na dole po wymianę zleceń z ERP na górze. Podstawą do tego wszystkiego jest mapa procesu z zaznaczonymi punktami rejestracji i informacji.

Czas i budżet

Zakres to pierwsza rzecz do pilnowania, ale zarząd zapyta najpierw o dwie inne: ile to będzie kosztować i jak długo potrwa. Przy MES obie są trudniejsze niż przy ERP, bo oferty nie dają się porównać wprost. Nie widziałem dwóch systemów MES licencjonowanych tak samo: opłata za maszynę, za terminal, za użytkownika nazwanego albo jednoczesnego, za zakład, za moduł, abonament albo licencja wieczysta z opłatą za utrzymanie, i każda z tych form w innej proporcji do usług wdrożeniowych. Zadaniem doradcy jest sprowadzić je do jednego kosztu całkowitego w jednym horyzoncie, zwykle pięciu lat, tak żeby liczby z dwóch ofert znaczyły to samo. Co rozstrzygnąć, zanim w ogóle poprosi się o oferty, opisuję w artykule jak wybrać system MES.

Do tego samego rachunku trzeba dopisać to, czego w ofertach zwykle nie ma, nie ze złej woli, tylko dlatego, że każdy dostawca rysuje granicę swojej odpowiedzialności inaczej: czy sprzęt na hali jest w ofercie, a jeśli tak, to tylko dostawa czy też montaż i konfiguracja; ile godzin własnego zespołu projekt pochłonie; jakie są czasy reakcji na incydenty i czy zakład przeżyje dwa dni bez systemu, czyli jaki jest plan awaryjny. Integracja z ERP jest zwykle ujęta w jakimś zakresie, ale ten zakres trzeba przeczytać.

Z czasem jest podobnie. Z mojego doświadczenia najwięcej przewidywalności dają dwie rzeczy: pilotaż albo proof of concept przed decyzją i podział projektu na etapy, najpierw jeden obszar, potem roll-out. Z pilotażami bywa różnie: dostawcy proponują je na bardzo różnych warunkach, a integracja z ERP zwykle zostaje poza pilotażem albo jest w nim osobno wyceniona, więc trzeba wiedzieć, co pilotaż udowodni, a czego nie. Pierwszy etap też nie ma jednej recepty: jeden zakład chce pięć maszyn w jednym obszarze, inny jeden proces z dwudziestu, ale od drzwi do drzwi, na trzech różnych typach stanowisk. Moja rada jest prosta: zacząć od naprawdę małego kroku.

To nie jest zarządzanie projektem. Projekt prowadzi kierownik po stronie dostawcy razem z kluczowym użytkownikiem albo właścicielem po stronie zakładu. Doradca jest potrzebny wcześniej, przy wyborze, gdy każdy dostawca proponuje inny sposób prowadzenia projektu i ktoś musi te sposoby porównać, zanim jeden z nich stanie się umową.

Kto może być doradcą MES

Doradca MES powinien znać kilka systemów MES dostępnych na rynku z własnych wdrożeń u różnych klientów, bo tylko wtedy porównuje je uczciwie. Jeśli system jest już wybrany albo wdrożenie trwa, może to być ekspert od tego jednego produktu; wtedy jego rada jest z natury związana z tym, co ten produkt umie. Przed wyborem lepiej mieć kogoś niezwiązanego z żadnym zestawem funkcji.

Najczęstsza słabość doradców MES, którą znam z praktyki, to ograniczona znajomość produkcji: patrzą na system i z optymizmem zakładają, że rzeczywistość zakładu wpasuje się w ramę, którą dobrze znają. Doradca nie musi być ekspertem od produkcji. Musi mieć otwartą głowę i ciekawość, żeby pytać, jak zakład naprawdę pracuje, a złożona przez dostawcę oferta musi zostawić w projekcie miejsce na te pytania. Zwykle go nie ma: tabela dni kierownika projektu po stronie dostawcy pozwala przejść funkcja po funkcji i pytać „czy tego potrzebujecie i jak to skonfigurować”, nie „dlaczego tak pracujecie”. Metody doskonalenia produkcji pomagają o tyle, że uczą odróżniać dane potrzebne od danych możliwych. Zasada jest stara: po pierwsze nie szkodzić. System, który dokłada pracy na stanowisku, żeby zasilić raport bez odbiorcy, szkodzi.

Kiedy doradztwo MES nie jest potrzebne

W teorii wtedy, gdy zakład ma świadomy zespół, czyste i uporządkowane dane oraz dostawcę, z którym już pracował i któremu ufa. W polskiej produkcji taki zestaw spotyka się rzadko, a firmy, które go mają, zwykle mają też skalę, budżet i świadomość, żeby mimo wszystko sięgnąć po wsparcie z zewnątrz; do tego stanu nie dochodzi się przypadkiem. W pozostałych rozmowa z kimś, kto widział wiele wdrożeń, kosztuje mniej niż jedna źle podjęta decyzja o zakresie.

Jak się rozlicza

Albo w ramach całego projektu, w proporcji do jego wartości, albo za czas pracy. Drugi model ma sens, bo potrzeba wsparcia zmienia się z tygodnia na tydzień i z miesiąca na miesiąc: dużo przy decyzji i wyborze, mało w trakcie konfiguracji, znów dużo przy odbiorze i uruchomieniu. Szerzej o modelach i o tym, co powinna zawierać wycena, piszę w artykule ile kosztuje doradztwo IT, a o samym doradztwie IT dla produkcji w artykule czym jest doradztwo IT.