W zakładzie produkcyjnym pracuje zwykle kilka systemów naraz, od ERP w biurze po sterowniki przy maszynach. Poniżej opisuję, za co odpowiada każdy z nich i jak się ze sobą łączą.
Poziomy systemów w zakładzie produkcyjnym
Najczęściej używanym opisem tych poziomów jest norma ISA-95 (międzynarodowo IEC 62264), która przejęła podział na poziomy z wcześniejszego modelu Purdue. Dzieli ona firmę produkcyjną na pięć poziomów, od fizycznego procesu po planowanie biznesowe:
Część zadań mogą wykonywać systemy z różnych poziomów, dlatego przy wdrożeniu trzeba ustalić, który z nich jest źródłem danej informacji. Na przykład: który system ustala termin realizacji zlecenia: ERP, APS czy MES? Jeśli nikt tego nie ustali, każdy system pokaże inną datę.
ERP, czyli biznes
System ERP (Enterprise Resource Planning) to podstawowy system biznesowy firmy. Prowadzi się w nim sprzedaż, zakupy, magazyn, księgowość i kadry, a zarząd i finanse widzą w nim przychody, koszty, marżę na zamówieniach i zobowiązania wobec klientów. Dla produkcji najważniejsze są w nim zlecenia produkcyjne, struktury wyrobów (BOM), marszruty i plan zapotrzebowania materiałowego (MRP). ERP wie, co i na kiedy trzeba wyprodukować, ale zwykle nie wie, co w tej chwili dzieje się na hali. Planowanie w ERP najczęściej zakłada nieograniczone moce produkcyjne, dlatego przy bardziej złożonej produkcji uzupełnia się je systemem APS.
APS, czyli planowanie i harmonogramowanie
System APS (Advanced Planning and Scheduling) układa harmonogram z uwzględnieniem rzeczywistych ograniczeń: mocy maszyn, przezbrojeń, dostępności ludzi i materiałów. Bierze zlecenia z ERP, a gotowy plan przekazuje na halę, najczęściej do MES. Przydaje się tam, gdzie planista spędza większość dnia na układaniu kolejności zleceń w arkuszu, a każda zmiana terminu oznacza przeliczanie planu od nowa.
APS to rozwiązanie zaawansowane i kosztowne; nie każda firma go potrzebuje. Kiedy ma sens, a kiedy wystarczy kolejkowanie zleceń w ERP, opisuję w haśle System APS.
MES i MOM, czyli realizacja produkcji
System MES (Manufacturing Execution System) przekazuje zadania na produkcję i śledzi ich wykonanie. Na stanowiska trafia lista zadań z APS albo ERP razem z tym, co potrzebne do ich prawidłowego wykonania: instrukcją, parametrami, materiałem, dokumentacją. Z powrotem MES zbiera informację, kto wykonał zadanie, na jakiej maszynie, ile sztuk, z jakich partii materiału, z jakimi przestojami i brakami, a kierownikom pokazuje stan produkcji na bieżąco, bez czekania na raport z końca zmiany.
MOM (Manufacturing Operations Management) to szersze pojęcie z tej samej normy. Obejmuje cztery obszary poziomu 3: produkcję, jakość, utrzymanie ruchu i logistykę wewnętrzną. W Polsce skrót jest mało znany; wiele systemów sprzedawanych jako MES obejmuje w praktyce cały zakres MOM.
SCADA i automatyka, czyli maszyny i linie
SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) to system nadzoru i sterowania procesem: pokazuje stan maszyn i linii, zbiera pomiary, zgłasza alarmy i pozwala zmieniać nastawy. Od ekranów ze stanem maszyn w MES różni się przede wszystkim tym, że pozwala sterować urządzeniami i pokazuje szczegółowe parametry procesu, a nie wyniki produkcji. Pełne porównanie jest w haśle o SCADA.
Niżej są sterowniki PLC i panele HMI przy maszynach, które sterują pracą urządzeń i odczytują czujniki. Tym poziomem zajmują się zwykle automatycy, nie dział IT, i to ten poziom jest głównym źródłem danych dla MES.
Inne systemy w zakładzie
Obok głównej osi ERP, MES i SCADA działają systemy wyspecjalizowane. Dostawcy bardzo różnie łączą funkcje w produkty i różnie je nazywają: dla jednego zakładu wystarczy MES z modułami jakości i utrzymania ruchu, inny potrzebuje osobnej SCADA, LIMS, CAQ i CMMS. Nazwa systemu jest więc sprawą drugorzędną. Ważne jest, jakie potrzeby zakładu ma obsłużyć i czy robi to dobrze, niezależnie od tego, w którym produkcie znajduje się dana funkcja.
Najczęściej spotykane kategorie to:
- CMMS: utrzymanie ruchu,
- EAM: majątek techniczny w całym cyklu życia,
- QMS i CAQ: zarządzanie jakością i jakość w procesie,
- LIMS: laboratorium,
- WMS: magazyn,
- PLM i PDM: konstrukcja i dokumentacja wyrobu,
- i inne, opisane w kartach poniżej.
Część tych systemów wdraża się dlatego, że wymaga tego norma albo klient. Które systemy pomagają przy ISO 9001, GMP, HACCP czy NIS2, opisuję w przeglądzie norm i regulacji w produkcji.
Excel w produkcji
Obok wszystkich tych systemów w większości zakładów działa jeszcze jeden, często najważniejszy: Excel. W arkuszach powstaje plan, liczy się wydajność, braki i koszty, i to one najdokładniej pokazują, jak zakład pracuje na co dzień. Są elastyczne i szybkie, ale trudno w nich współpracować, sprawdzić, skąd pochodzą dane, i je zabezpieczyć. Zalety, wady i porównanie z MES i APS opisuję w haśle Excel w produkcji.
Jak systemy wymieniają się danymi
Każdy z tych systemów potrzebuje danych z pozostałych. ERP musi wiedzieć, ile wyprodukowano i ile zużyto materiału, MES potrzebuje zleceń z ERP i sygnałów z maszyn, APS aktualnego stanu realizacji. Najprostszy sposób to osobne połączenie między każdą parą systemów. Przy kilku systemach to działa, przy kilkunastu powstaje sieć połączeń trudna do utrzymania, a wymiana jednego systemu oznacza przerabianie wszystkich jego połączeń.
Wymianę dokumentów z klientami i dostawcami, na przykład zamówień, harmonogramów dostaw i faktur, obsługuje z kolei EDI.
Dane z maszyn odczytuje się dziś najczęściej przez OPC UA, standard, który obsługuje wiele nowszych sterowników oraz większość systemów SCADA i MES. Przy wielu maszynach i systemach coraz częściej dochodzi do tego wspólna warstwa danych, do której każdy system się podłącza i z której pobiera to, czego potrzebuje. Takie podejście nazywa się Unified Namespace (UNS) i buduje się je zwykle na protokole MQTT.
Od czego zacząć
Kolejność wdrażania systemów zależy od tego, gdzie zakład traci najwięcej: na terminach, na jakości, na przestojach czy na czasie ludzi, którzy przepisują dane z jednego systemu do drugiego. Rzadko jest to najnowszy system z prezentacji dostawcy.
Zanim zapadnie decyzja o zakupie, warto spisać, jakie systemy już działają, jak są połączone i gdzie ludzie prowadzą arkusze obok nich. Od tego zaczyna się audyt IT, a na jego podstawie powstaje strategia IT. Jak wygląda taka praca z doradcą, opisuję w artykule czym jest doradztwo IT.