w tym artykule

W większości zakładów najczęściej używanym, najbardziej rozbudowanym i najpełniejszym systemem zarządzania produkcją nie jest ERP ani MES, tylko Excel. W arkuszach powstaje plan produkcji, liczy się wydajność, braki i koszty zleceń, prowadzi się listy kontroli, grafiki zmian i raporty dla zarządu. Często to one, a nie systemy, najdokładniej opisują, jak zakład pracuje na co dzień.

To nie jest zarzut. Excel ma zalety, które warto rozumieć, zanim zdecyduje się go czymś zastąpić. Piszę o Excelu, bo to on dominuje w zakładach, ale wszystko poniżej dotyczy też innych arkuszy kalkulacyjnych, takich jak Arkusze Google czy LibreOffice Calc.

Zalety

  • Elastyczność. Arkusz zmienia się w kilka minut, bez dostawcy, zamówienia zmiany i testów. Nowy wyrób, nowa maszyna, nowy wskaźnik dla zarządu: ktoś po prostu dodaje kolumnę.
  • Dokładne odwzorowanie firmy. Arkusz robi dokładnie to, czego potrzebuje dany zakład, z jego wyjątkami i nazwami, bez dopasowywania się do standardowego procesu z systemu.
  • Wzór tego, co ważne. Arkusze, które ludzie prowadzą z własnej woli, pokazują, jakich danych i decyzji zakład potrzebuje. To często najlepsza specyfikacja wymagań dla przyszłego systemu.
  • Dostępność. Wszyscy go mają i umieją z niego korzystać, a pierwszy działający arkusz powstaje tego samego dnia.
  • Zatwierdzone narzędzie. W dużych firmach Excel jest już dopuszczonym oprogramowaniem, więc nowy arkusz może założyć każdy, bez zgody działu IT. Wypróbowanie nowego systemu, nawet bezpłatnego, wymaga tam zwykle pełnego projektu: oceny bezpieczeństwa, zakupów, umowy. Dlatego nowe potrzeby trafiają najpierw do Excela.

Wady

  • Współpraca. Nawet w Microsoft 365, ze wspólną edycją, arkusze krążą jako kopie w poczcie, powstają wersje „plan_v7_ostateczny”, a odwołania do innych plików przestają działać po przeniesieniu.
  • Pochodzenie danych. Trudno sprawdzić, skąd wzięła się dana liczba, kto ją wpisał i kiedy. Dane przepisuje się ręcznie z kartek, systemów i innych arkuszy, a każde przepisanie to okazja do błędu.
  • Bezpieczeństwo i zależność od ludzi. Plik można skopiować, wysłać albo nadpisać, a uprawnienia są zwykle na poziomie całego pliku. Rozbudowane makra rozumie często jedna osoba, a jej urlop albo odejście zatrzymuje proces.
  • Przepływ danych. Arkusz nie wie, co dzieje się na hali w tej chwili. Dane z maszyn, ERP i od operatorów trafiają do niego z opóźnieniem i ręcznie, więc decyzje zapadają na podstawie stanu sprzed godzin albo dni.
  • Wymagania formalne. W branżach regulowanych, na przykład przy GMP, arkusz używany do zapisów jakościowych trzeba zwalidować i zabezpieczyć, co zwykle przekreśla jego największą zaletę: łatwość zmian.

Excel a MES

MES zbiera dane tam, gdzie powstają: od operatorów i z maszyn, w chwili zdarzenia, z przypisaniem do zlecenia, partii i stanowiska. Excel dostaje te same dane później, przepisane przez ludzi. Dlatego MES wygrywa tam, gdzie liczy się bieżący stan produkcji i identyfikowalność, a Excel nadal dobrze sprawdza się do analiz i zestawień, które ktoś robi raz albo rzadko.

Excel a APS

Plan w arkuszu opiera się na wiedzy planisty: zna on maszyny, przezbrojenia i wyjątki, których nie ma w żadnym systemie. APS liczy plan na podstawie ograniczeń i przelicza go w minutę po awarii albo pilnym zamówieniu. Arkusz planisty jest jednak cennym źródłem reguł, które trzeba będzie przenieść do APS, i warto go przeanalizować przed wdrożeniem.

Arkusze na początku projektu

Przegląd arkuszy to jedna z najcenniejszych rzeczy, jakie można zrobić na początku projektu. To w nich jest wiedza, na której zakład działa na co dzień: wyjątki, których nie ma w żadnej procedurze, wskaźniki, na które patrzy zarząd, obejścia braków obecnych systemów. Warsztaty z dostawcą pokazują, jak proces powinien wyglądać. Arkusze pokazują, jak wygląda teraz.

Widziałem wiele wdrożeń, które wykoleiły się tuż przed uruchomieniem, bo któryś dział przyniósł swój arkusz z informacją, że te dane też są potrzebne. Na tym etapie każda taka zmiana oznacza nowe wymagania, nowe koszty i przesunięcie terminu.

Dlatego przed wyborem systemu warto spisać wszystkie arkusze, które działają w zakładzie: kto je prowadzi, skąd biorą dane, jakie decyzje na ich podstawie zapadają i co się stanie, jeśli przestaną być aktualizowane. Taki spis arkuszy to zwykle najbardziej pouczająca część audytu IT: pokazuje, które decyzje w zakładzie zapadają poza systemami. Część arkuszy powinna przejść do systemu, a część, na przykład jednorazowe analizy, może spokojnie zostać w Excelu. Ważne, żeby ta decyzja zapadła na początku, a nie w tygodniu uruchomienia.