w tym artykule
ISA-95 to standard opisujący, jak systemy w firmie produkcyjnej dzielą się zadaniami i jakie informacje wymieniają między sobą: od maszyn na hali po ERP. Opracowało go amerykańskie stowarzyszenie ISA (otwiera się w nowej karcie), a jako norma międzynarodowa funkcjonuje pod numerem IEC 62264. Pierwsza część ukazała się w 2000 roku.
Standard nie opisuje konkretnych produktów. Daje wspólny model i słownictwo, dzięki którym firma, dostawca ERP, dostawca MES i integrator mogą ustalić, kto za co odpowiada.
Czy firma produkcyjna musi znać ISA-95?
Szczerze: średnia czy duża firma produkcyjna nie musi kupować normy, czytać jej kilkuset stron ani wymagać od dostawców „pełnej zgodności”. Nikt jej z tego nie rozlicza, a samo wdrożenie standardu nie poprawi niczego na hali.
Pośrednio ma jednak znaczenie. Dostawcy MES i integratorzy mówią jej językiem, a decyzje, do których zmusza, czyli który system planuje, który rozlicza i który jest źródłem danej informacji, przesądzają o powodzeniu wdrożenia. Wystarczy znać poziomy, model zakładu i obszary poziomu 3, opisane niżej. Resztę warto otworzyć dopiero przy projektowaniu integracji.
Poziomy
Najbardziej znana część standardu to podział na poziomy, często rysowany jako piramida:
- poziom 4: planowanie biznesowe i logistyka, czyli ERP: zamówienia, zakupy, materiały, koszty,
- poziom 3: zarządzanie operacjami produkcyjnymi, czyli MES i szerzej MOM: harmonogram, realizacja zleceń, jakość, utrzymanie ruchu,
- poziom 2: nadzór i sterowanie procesem, na przykład SCADA,
- poziom 1: sterowniki i czujniki,
- poziom 0: sam proces produkcji.
Sam podział na poziomy ISA-95 przejęła z wcześniejszego modelu Purdue (Purdue Enterprise Reference Architecture), opracowanego na początku lat 90. na amerykańskim Uniwersytecie Purdue. Nazwę „model Purdue” spotyka się dziś najczęściej w bezpieczeństwie przemysłowym, gdzie na jego podstawie opisuje się podział sieci zakładu na strefy.
Poziomy różnią się rytmem pracy: na poziomie 4 planuje się na tygodnie i miesiące, na poziomie 3 na zmiany i godziny, a sterowniki reagują w ułamkach sekundy. Mapę systemów według tych poziomów pokazuję na stronie systemy IT dla produkcji.
Model zakładu
ISA-95 opisuje też hierarchię zasobów: przedsiębiorstwo, zakład, obszar, a niżej linie, gniazda i stanowiska. Ten model przydaje się wszędzie, gdzie trzeba nazwać dane w ten sam sposób w różnych systemach, na przykład przy budowie Unified Namespace. Dla procesów wsadowych podobny model, sięgający niżej, opisuje ISA-88.
Obszary poziomu 3 i wymiana danych z ERP
Trzecia część standardu dzieli poziom 3 na cztery obszary: produkcję, jakość, utrzymanie ruchu i gospodarkę materiałową na terenie zakładu. To z niej pochodzi pojęcie MOM.
Między ERP a MES standard wyróżnia cztery rodzaje informacji: definicje wyrobów (jak produkować), możliwości produkcyjne (czym zakład dysponuje), harmonogram (co i kiedy zrobić) i wykonanie (co zostało zrobione i ile zużyto). Wykonanie wraca do planowania, więc tworzą one zamknięty cykl. Gdy któryś element wypada, na przykład wykonanie nie wraca do ERP, koszty zleceń liczy się na podstawie norm, a nie rzeczywistości.
Więcej niż „piramida”
Standard nie kończy się na poziomach. Opisuje też działania wewnątrz poziomu 3 (od szczegółowego harmonogramu, przez przekazywanie zadań, po zbieranie danych i analizę), zasoby i ich atrybuty oraz modele obiektów wymienianych danych, które B2MML zapisuje w XML.
Jedno z mniej znanych rozróżnień bywa bardzo praktyczne: urządzenie jako miejsce w procesie i majątek fizyczny jako konkretna maszyna.
Na linii 2 stoi prasa o numerze seryjnym 4711. Gdy się psuje, w jej miejsce trafia zapasowa prasa 5120, a 4711 po naprawie ląduje na linii 3. MES liczy produkcję, przestoje i OEE dla stanowiska „prasa na linii 2”, niezależnie od tego, która maszyna tam pracowała. CMMS prowadzi historię napraw i przeglądów prasy 4711, która jedzie razem z nią na linię 3. Jeśli któryś z systemów nie rozróżnia stanowiska od maszyny, po takiej wymianie:
- albo nowa maszyna dziedziczy historię awarii poprzedniej,
- albo historia produkcji linii 2 rozpada się na dwie maszyny.
ISA-95 rozwiązuje to, opisując stanowisko i maszynę osobno i zapisując, która maszyna i od kiedy pracuje na którym stanowisku.
Czy ISA-95 pasuje do Przemysłu 4.0?
To częsty temat dyskusji. Krytycy mówią, że piramida jest przestarzała: dane z maszyn trafiają dziś bezpośrednio do chmury, analityki i ERP, systemy rozmawiają ze sobą ponad poziomami, a podejścia takie jak Unified Namespace zastępują łańcuch połączeń między sąsiednimi poziomami.
Częściowo mają rację, ale krytyka dotyczy zwykle czegoś, czego standard nie wymaga. ISA-95 opisuje, które funkcje należą do którego poziomu i w jakim rytmie działają, ale nie przesądza, jak systemy mają się ze sobą komunikować. Sztywna piramida, w której każdy poziom rozmawia tylko z sąsiednim, to w dużej mierze uproszczenie z prezentacji, a podział sieci na strefy, rysowany zwykle według modelu Purdue, wynika z zasad bezpieczeństwa, opisanych dziś w IEC 62443, nie z ISA-95.
Moim zdaniem nieaktualny stał się więc obraz komunikacji, a nie sam podział odpowiedzialności. Nawet przy danych płynących przez jedno wspólne miejsce ktoś nadal planuje na tygodnie, ktoś przekazuje zadania na zmianę, a sterownik reaguje w milisekundach. Najlepszy dowód: zwolennicy Unified Namespace nazywają dane właśnie według modelu zakładu z ISA-95.
Na co uważać
Standard jest ogólny i obszerny, a jego pełne wdrożenie rzadko ma sens. Lepiej traktować go jako słownik i punkt odniesienia niż jako wymaganie do spełnienia punkt po punkcie. Deklaracja dostawcy, że system jest „zgodny z ISA-95”, mówi niewiele: warto zapytać, które części standardu i w jakim zakresie obsługuje. Jego słownictwo najbardziej przydaje się w zapytaniu ofertowym: gdy granice między ERP, MES i automatyką są opisane poziomami i obiektami normy, każdy dostawca rozumie to samo i trudniej mu obiecać wszystko.