w tym artykule

SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) to system nadzoru i sterowania procesem produkcyjnym. Pokazuje operatorom stan maszyn i linii, zbiera pomiary, zgłasza alarmy i pozwala zdalnie zmieniać nastawy oraz uruchamiać i zatrzymywać urządzenia.

Co robi SCADA

Systemy SCADA różnych producentów mają podobny rdzeń, ale bardzo różnią się modułami komunikacji (driverami), sposobem licencjonowania i narzędziami do budowy ekranów. Typowo SCADA:

  • wizualizuje proces: schematy linii, stany maszyn, wartości pomiarów,
  • zgłasza alarmy i zapisuje ich historię,
  • pozwala sterować: zmieniać nastawy, przełączać tryby pracy, ładować receptury,
  • zapisuje przebiegi pomiarów w czasie (trendy), często w osobnej bazie danych procesowych,
  • udostępnia dane innym systemom, na przykład MES.

SCADA, HMI i DCS

Te trzy pojęcia często się mieszają:

  • HMI (Human-Machine Interface) to ogólnie interfejs, przez który operator obsługuje maszynę albo proces. W praktyce tak nazywa się najczęściej panel dotykowy przy jednej maszynie, dostarczany razem z nią przez jej producenta, choć ekrany SCADA też są formą HMI.
  • SCADA zbiera dane z wielu maszyn i sterowników i pokazuje je w jednym miejscu: dla linii, hali albo całego zakładu, często także dla instalacji pomocniczych, takich jak sprężone powietrze, chłodzenie czy oczyszczalnia.
  • DCS (Distributed Control System) to rozproszony system sterowania stosowany głównie w przemyśle procesowym: chemii, energetyce, rafineriach. Sterowanie i wizualizacja są w nim jednym systemem jednego producenta.

SCADA a dashboard w MES

Wiele systemów MES ma ekrany ze stanem maszyn i wskaźnikami, które na pierwszy rzut oka wyglądają podobnie. Różnią się jednak w kilku ważnych miejscach:

  • Sterowanie. Ze SCADA operator może zmienić nastawę albo zatrzymać urządzenie. Dashboard w MES tylko pokazuje.
  • Szczegółowość. SCADA pokazuje parametry procesu: temperatury, ciśnienia, położenia zaworów, prędkości. MES pokazuje wynik: ile wyprodukowano, ile braków, jak długo maszyna stała, jak idzie zlecenie.
  • Kontekst. SCADA zna punkty pomiarowe i ich wartości. MES wiąże dane ze zleceniem, partią, zmianą i operatorem.
  • Czas. SCADA działa w czasie zbliżonym do rzeczywistego, z opóźnieniem liczonym w ułamkach sekundy. Dashboard w MES zwykle odświeża dane co kilka, kilkanaście sekund lub rzadziej.
  • Użytkownicy. Ze SCADA korzystają głównie operatorzy i automatycy, z ekranów MES mistrzowie, kierownicy i planiści.

Do nadzoru nad procesem potrzebna jest SCADA, do rozliczania produkcji i analizy wydajności wystarczy MES. Granica zaciera się w platformach, które łączą obie funkcje, ale podział zadań zostaje ten sam.

Jak SCADA łączy się z maszynami

SCADA komunikuje się ze sterownikami PLC przez protokoły producentów sterowników, Modbus albo OPC UA. Przy maszynach różnych producentów to właśnie dobór i konfiguracja komunikacji zajmują często najwięcej czasu.

Wiele systemów SCADA w jednym zakładzie

W wielu zakładach nie ma jednej SCADA, tylko kilka systemów wyspowych: każda większa maszyna albo linia przychodzi z własnym systemem nadzoru od swojego producenta. Połączenie ich w jeden system rzadko się opłaca. To kosztowny projekt, który często wymaga zmian w oprogramowaniu dostarczonym przez producentów, a operatorzy przy maszynie i tak pracują na jej własnych ekranach.

Częściej lepszym rozwiązaniem jest zbieranie danych z tych systemów wyżej: do MES, bazy danych procesowych albo wspólnej warstwy danych, takiej jak Unified Namespace. Na poziomie maszyn zostają systemy dostarczone przez producentów, a na poziomie zakładu powstaje jeden, spójny obraz. Wyjątkiem są instalacje wspólne dla całego zakładu, na przykład sprężone powietrze, chłodzenie czy energia, dla których jedna centralna SCADA zwykle ma sens.

Warto pamiętać, że producenci maszyn nie zawsze chętnie udostępniają dane ze swoich systemów, nawet tylko do odczytu. Dostęp do danych, na przykład przez OPC UA, najłatwiej zapewnić przy zakupie maszyny i wpisać do zamówienia. Po dostawie każda taka zmiana staje się osobnym, płatnym projektem.

Alarmy

Alarmy to jedna z najważniejszych i najczęściej zaniedbanych części SCADA. Każda maszyna dodana do systemu przynosi własne komunikaty, a po kilku modernizacjach operatorzy widzą ich tyle, że przestają je czytać. Zarządzanie alarmami opisuje norma ISA-18.2: każdy alarm powinien wymagać od operatora konkretnego działania, mieć ustalony priorytet i właściciela.

przykład: zalew alarmów

Po rozbudowie linii o dwie nowe maszyny na ekranie SCADA pojawia się kilkaset komunikatów na zmianę. Większość to ostrzeżenia, które same znikają, a operatorzy kwitują je hurtem. Gdy pojawia się alarm o spadku ciśnienia, który wymaga reakcji, ginie wśród innych i zostaje zauważony dopiero przy zatrzymaniu linii.

Rozwiązaniem nie jest nowy system, tylko przegląd alarmów: usunięcie tych, które nie wymagają działania, nadanie priorytetów pozostałym i ustalenie, kto odpowiada za każdy z nich.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze albo modernizacji

  • Licencjonowanie. Część systemów liczy licencje od liczby punktów pomiarowych (tagów) i stanowisk, część nie, na przykład Ignition. Przy rozbudowie różnica bywa duża.
  • Komunikacja z maszynami. Czy system ma sterowniki do posiadanych PLC i obsługuje OPC UA.
  • Dostęp do projektu. Kto ma pliki projektu i prawa do zmian po odejściu integratora. To warto zapisać w umowie.
  • Dostęp zdalny i bezpieczeństwo. SCADA steruje maszynami, więc zdalny dostęp serwisów musi być kontrolowany.
  • Klient w przeglądarce. Nowsze systemy pozwalają oglądać ekrany w przeglądarce bez instalowania oprogramowania na każdym stanowisku.

Kto odpowiada za SCADA

Systemy SCADA projektują i utrzymują zwykle automatycy albo zewnętrzni integratorzy, nie dział IT. Ma to konsekwencje dla bezpieczeństwa: SCADA ma bezpośredni wpływ na pracę maszyn, a coraz częściej jest połączona z siecią firmową. Wymagania dla takich systemów opisuje seria norm IEC 62443, a o tym, od czego zacząć, piszę w artykule o bezpieczeństwie IT i OT.