GMP (Good Manufacturing Practice, Dobra Praktyka Wytwarzania) to zbiór wymagań, które musi spełniać wytwórca leków. W UE opisują je wytyczne EudraLex tom 4 (otwiera się w nowej karcie), a ich przestrzeganie sprawdzają inspekcje farmaceutyczne. Bez spełnienia GMP nie można wytwarzać leków.
| Rodzaj | przepisy, obowiązkowe |
|---|---|
| Czego dotyczy | wytwarzanie produktów leczniczych i substancji czynnych |
| Kogo dotyczy | farmacja; odmiany GMP także w kosmetykach (ISO 22716) i paszach. W przemyśle spożywczym „GMP” oznacza dobrą praktykę produkcyjną, czyli program wstępny HACCP |
| Kto sprawdza | w Polsce Główny Inspektorat Farmaceutyczny (otwiera się w nowej karcie) |
Czego wymaga
GMP obejmuje pomieszczenia, urządzenia, personel, dokumentację, kontrolę jakości i zwalnianie serii. Każda seria musi mieć pełny zapis wytwarzania, a każde odstępstwo od procedury musi być opisane i ocenione. Systemy komputerowe, które mają wpływ na jakość produktu, muszą być zwalidowane i spełniać wymagania aneksu 11 do wytycznych GMP: kontrolę dostępu, ścieżkę zmian (audit trail), podpisy elektroniczne i kopie danych. Przy eksporcie do USA dochodzi podobny przepis FDA, 21 CFR Part 11. Inspektorzy zwracają dużą uwagę na integralność danych, opisywaną skrótem ALCOA+. Aneks 11 obowiązuje w wersji z 2011 roku; jego nowa wersja i nowy aneks 22 o sztucznej inteligencji, opublikowane jako projekty w lipcu 2025 roku, w październiku 2026 roku były jeszcze w opracowaniu po konsultacjach.
Każdą serię przed wprowadzeniem do obrotu zwalnia Osoba Wykwalifikowana, która podpisuje się pod tym, że seria została wytworzona i zbadana zgodnie z wymaganiami. To ona jest odbiorcą zapisów z produkcji i laboratorium, więc od jakości tych zapisów zależy, jak szybko seria trafi do klientów.
Dla systemów IT najważniejsze są trzy obszary:
- integralność danych: zapisy muszą być przypisane do osoby, czytelne, wprowadzone w chwili zdarzenia, oryginalne i dokładne, a do tego kompletne i dostępne przez cały okres przechowywania,
- walidacja: każdy system wpływający na jakość trzeba zwalidować przed użyciem i po każdej istotnej zmianie,
- kontrola zmian: zmiany w procesie, recepturze, urządzeniach i systemach przechodzą formalną ocenę i zatwierdzenie, zanim zostaną wprowadzone.
Systemy, które pomagają
- MES: elektroniczny rekord serii (EBR) zamiast papierowej dokumentacji, z wymuszeniem kolejności kroków. Przy produkcji wsadowej pomaga instalacja zbudowana według standardu ISA-88.
- LIMS: badania surowców, produktów pośrednich i gotowych oraz wyniki potrzebne do zwolnienia serii.
- QMS: odchylenia, CAPA, kontrola zmian i szkolenia personelu.
- WMS: statusy kwarantanny i zwolnienia materiałów, wydawanie według dat ważności.
- CMMS: kwalifikacja i wzorcowanie urządzeń, przeglądy z pełną historią.
Każdy z tych systemów wymaga walidacji. Jak się ją prowadzi, opisuje przewodnik GAMP 5. Walidacja zaczyna się jednak przed zakupem: od zakresu, który da się zwalidować, i dostawcy, który dostarczy dokumentację. Jak ustawić to w wyborze i w umowie, piszę w artykule o wdrożeniu systemu IT w firmie produkcyjnej. Firma farmaceutyczna rzadko ma u siebie kogoś, kto zna jednocześnie aneks 11 i rynek systemów; co w takiej sytuacji daje niezależne doradztwo IT, opisuję w osobnym artykule.
Opisuję normy i przepisy z perspektywy systemów IT w zakładzie, nie jako audytor ani prawnik. Szczegóły sprawdź w aktualnym tekście normy, przewodnika albo przepisu, a to, czy i jak dotyczą Twojej firmy, z prawnikiem.