w tym artykule
Rozporządzenie maszynowe, czyli rozporządzenie (UE) 2023/1230 (otwiera się w nowej karcie), zastępuje dyrektywę maszynową 2006/42/WE. Będzie stosowane od 20 stycznia 2027 roku i jako rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio we wszystkich krajach UE, bez ustawy wdrażającej.
| Rodzaj | rozporządzenie UE, obowiązkowe |
|---|---|
| Czego dotyczy | bezpieczeństwo maszyn |
| Kogo dotyczy | producenci maszyn i firmy, które istotnie modyfikują maszyny |
| Terminy | stosowane od 20 stycznia 2027, zastępuje dyrektywę 2006/42/WE |
Od kiedy i dla kogo
Większość przepisów stosuje się od 20 stycznia 2027 roku. Maszyny wprowadzane na rynek przed tą datą podlegają jeszcze dyrektywie 2006/42/WE, a od tej daty już tylko rozporządzeniu, bez okresu przejściowego. Dla firmy produkcyjnej, która kupuje maszynę z dostawą na przełomie 2026 i 2027 roku, ma to praktyczne znaczenie: warto zapisać w zamówieniu, według których przepisów maszyna ma być oznakowana CE.
Rozporządzenie obejmuje, podobnie jak dyrektywa, maszyny, maszyny nieukończone i elementy bezpieczeństwa. Nowością jest to, że elementem bezpieczeństwa może być także samo oprogramowanie, które pełni funkcję bezpieczeństwa i jest wprowadzane na rynek osobno.
Co się zmienia
- Instrukcje cyfrowe. Instrukcja i deklaracja zgodności mogą być dostarczone w formie cyfrowej. Kupujący może jednak zażądać wersji papierowej, bez dodatkowych kosztów.
- Ochrona przed manipulacją. Maszyna musi być chroniona przed uszkodzeniem i manipulacją, także przez sieć: połączenie z innym urządzeniem albo systemem nie może prowadzić do niebezpiecznej sytuacji.
- Zapisy w układach sterowania. Oprogramowanie, które pełni funkcje bezpieczeństwa, musi zapisywać ingerencje i zmiany, a informacja o wersji oprogramowania ma być łatwo dostępna.
- Uczenie maszynowe i autonomia. Maszyny i elementy bezpieczeństwa, których działanie zmienia się samodzielnie na podstawie uczenia maszynowego, trafiły do kategorii wysokiego ryzyka i wymagają oceny zgodności przez jednostkę notyfikowaną. Nowe wymagania dotyczą też maszyn mobilnych pracujących autonomicznie i współpracy ludzi z robotami.
- Lista maszyn wysokiego ryzyka. Część kategorii, podobnie jak w dyrektywie, wymaga udziału jednostki notyfikowanej albo pełnego stosowania norm zharmonizowanych.
Istotna modyfikacja: ważne dla firm produkcyjnych
Rozporządzenie dotyczy nie tylko producentów maszyn. Istotna modyfikacja to zmiana maszyny po jej wprowadzeniu na rynek, fizyczna albo cyfrowa, której producent nie przewidział i która wpływa na bezpieczeństwo, bo tworzy nowe zagrożenie albo zwiększa istniejące ryzyko. Firma, która ją przeprowadzi, jest traktowana jak producent i przejmuje jego obowiązki: ocenę ryzyka, dokumentację, ocenę zgodności i oznakowanie CE dla zmienionej maszyny.
Dotyczy to modernizacji mechanicznych, ale też zmian w oprogramowaniu i sposobie sterowania, które coraz częściej towarzyszą projektom IT na hali.
Firma chce zbierać z prasy liczniki sztuk i przestoje do systemu MES. Bramka odczytuje dane ze sterownika i niczego w nim nie zmienia: funkcje maszyny i jej zabezpieczenia zostają takie same, więc nie jest to istotna modyfikacja.
W kolejnym kroku firma chce, żeby MES przesyłał do prasy nastawy dla zlecenia, czyli recepturę, albo blokował jej uruchomienie, dopóki operator nie zeskanuje właściwego materiału. To już ingerencja w sterowanie: zmienia się program sterownika i to, skąd pochodzą nastawy. Zanim zostanie wdrożona, ktoś musi ocenić, czy nie tworzy nowego zagrożenia, na przykład czy błędna nastawa przesłana z systemu nie może spowodować niebezpiecznej pracy maszyny. Jeśli tworzy, firma bierze na siebie obowiązki producenta albo musi zmianę uzgodnić z producentem maszyny.
Co warto zrobić już teraz
- spisać planowane modernizacje i projekty podłączania maszyn do systemów i przy każdym ocenić, czy zmienia sposób sterowania albo funkcje bezpieczeństwa,
- włączyć do takich projektów osobę odpowiedzialną za bezpieczeństwo maszyn, a nie tylko dział IT i integratora,
- w zamówieniach nowych maszyn wpisać wymagania dotyczące dostępu do danych, na przykład przez OPC UA, i zabezpieczeń sieciowych, na przykład według IEC 62443,
- prowadzić dokumentację zmian w oprogramowaniu maszyn: kto, kiedy i co zmienił.
Systemy, których dotyczy
- SCADA i MES: podłączenie, które tylko odczytuje dane, nie zmienia funkcji maszyny; przesyłanie nastaw albo blokad z systemu wymaga już oceny,
- CMMS i PLM: dokumentacja maszyny, jej modernizacji i wersji oprogramowania.
Granica między odczytem danych a ingerencją w sterowanie jest też granicą bezpieczeństwa: każde połączenie maszyny z siecią zakładową trzeba zaprojektować tak, żeby nie stało się drogą do sterownika. Jak to robić, opisuję w artykule o bezpieczeństwie IT i OT. Ocena, czy planowane podłączenie maszyny to jeszcze odczyt, czy już ingerencja w sterowanie, wymaga kogoś, kto rozumie i system, i maszynę; to jedno z zadań, które obejmuje doradztwo IT dla firm produkcyjnych.
Wymagania dotyczące cyberbezpieczeństwa produktów z oprogramowaniem opisuje też Cyber Resilience Act, a elementów opartych na sztucznej inteligencji dotyczy również unijny AI Act: dla systemów AI w maszynach (załącznik I) jego wymagania obowiązują od 2 sierpnia 2028 roku, po przesunięciu o rok rozporządzeniem 2026/1744 (otwiera się w nowej karcie).
Opisuję normy i przepisy z perspektywy systemów IT w zakładzie, nie jako audytor ani prawnik. Szczegóły sprawdź w aktualnym tekście normy, przewodnika albo przepisu, a to, czy i jak dotyczą Twojej firmy, z prawnikiem.